پاسخ‌های انفعالی

مدتی است که اغلب مسئولان وزارت نفت در تلاش‌اند تا خبری را تکذیب کنند که خبرگزاری بلومبرگ به عنوان یک منبع خارجی آن را منتشر کرد و برخی رسانه‌های داخلی نیز آن‌را منعکس کردند.
این خبر با استناد به ذخیره نفت خام ایران در تعداد زیادی کشتی در خارک مدعی بود که ایران برای عرضه نفت خام سنگین خود به بازار مشکل دارد و این نوع نفت را ارزان می‌فروشد.
این خبر زمانی منتشر شد پیش از آن برخی خبرگزاری‌های داخلی به نقل از رئیس جمهور اعلام کردند که ایران قصد دارد تولید نفت خود‌را کاهش دهد.
این اظهارات که برخی منابع اعلام کردند رئیس جمهوری در جلسه‌ای خصوصی با دانشجویان آن را بیان کرده است با تکذیب وزارت نفت روبروشد. وزارت نفت در آن زمان اعلام کرد: ایران همواره سهمیه تعیین شده از سوی اوپک را تولید می کند و همه تلاش خودرا برای کسب سهم مناسبی از بازار به‌عمل می‌آورد.
نفت ارزان در دوران گرانی
با وجود رد احتمال کاهش تولید نفت کشورمان و تکذیب مکرر از سوی مقامات وزارت نفت اما این خبر بازتاب گسترده‌ای در داخل و خارج کشور داشت. هنگامی که این خبر منتشر شد قیمت نفت خام در بازار با نوسان روبرو شد. بازار نفت در‌‌‌‌‌واکنش به این خبر که احتمال آن بارها از سوی مقامات وزارت نفت تکذیب شد به این تفکر دامن‌زد که جمهوری اسلامی قصد دارد با کاهش تولید خود، از نفت به عنوان سلاح استفاده کند.
همه دست ‌اندرکاران بازار می‌دانند که به‌طور معمول کشورهای عضو‌اوپک برای تولید بیشتر با یکدیگر رقابت دارند. برخی کشور‌های عضو مدعی توان تولید بیشتر هستند و خواهان سهم بیشتری از سقف تعیین شده اوپک هستند ولی سازمان کشورهای صادر کننده نفت به میزان توان تولید آنان برای هر‌کشوری سهمیه تعیین می‌‌کند.
کشورهای عضو اوپک تلاش می کنند همواره سهم تولید بیشتری داشته باشند. امروز که قیمت نفت نیز بسیار بالا رفته است رقابت برای کسب سهم در بازار میان اعضای اوپک بیشتر است.
در عین حال اوپک درمقابل دیگر تولید کنندگان نفت مدعی سهمی از بازار است. هر کشور عضو این سازمان باید سهمی را برعهده بگیرد که توان تولید آن را دارد و با تولید نفت تعیین شده سهم اوپک از بازار نفت خام را حفظ کند. بنابراین اوپک به تعهد کشورهای عضو برای تامین سقف تعیین شده تولید نفت اهمیت می‌دهد و باید اطمینان داشته باشد کشورهای عضو سهم تعیین شده را به بازار عرضه می‌کنند.
هرگاه کشوری نتواند تولیدی که برعهده‌اش گذاشته شده است را تامین کند موظف است تا به دیگر کشورها اطلاع دهد تا از واگذاری بازار اوپک به کشورهای تولید کننده غیرعضو اوپک پیش‌گیری شود.
با این پیش فرض همه کشورهای عضو متعهد به تولید سقف تعیین شده از سوی اوپک هستند و برای کسب سهم بیشتر نیز با کشورهای دیگر عضو این سازمان رقابت دارند. حال این که گفته شود ایران تولید خودرا کاهش می دهد به طور معمول و برای هیچ دست‌‌اندرکار نفت قابل قبول نیست. این ادعا زمانی قابل قبول است که اوپک آن را تایید کند. در عین حال چالش امروز صنعت نفت ایران حفظ توان تولید است. مقامات وزارت نفت همواره مدعی رشد توان تولید هستند. هیچ گاه مقامات وزارت نفت اعلام نمی‌کند که تولید کشور کاهش یافته است حتی اگر این امر در‌واقع نیز رخ‌داده باشد.
ابهام دوم مسئله تخفیف قیمت نفت خام است. چگونه ممکن است کشوری نفت خود‌را ارزان‌تر از قیمت واقعی به فروشد در‌حالی که قیمت نفت در حال افزایش و رشد دائمی است.
اعمال تخفیف در شرایط خاص و برای تک محوله‌ قابل توجیه است. یعنی برخی محموله‌ها به دلایلی امکان نگهداری و حفظ و ذخیره شدن ندارد و باید آن را به هرشکل و قیمتی که صرف کند به خریدار تحویل داد.
بنابراین به عنوان یک رویه روزمره نمی‌توان شاهد تخفیف قیمت نفت بود. چنین اقدامی به صف طویل خریداران برای خرید نفت ارزان منجر می‌شود و این مسئله با سرعت آثار خود‌را در بازار نفت نشان‌خواهد داد.
پس این امر که جمهوری اسلامی نفت را به قیمت ارزان‌تر از قیمت واقعی می فروشد نمی تواند قابل پذیرش باشد. در این گزارش به نبود خریدار برای نفت سنگین تاکید شده و تخفیف را به دلیل کم بودن خریدار برای این نوع‌ نفت دانسته بود. اگر این استدلال نیز پذیرفته شود در‌واقع خریداران نفت به دنبال نفت سبک و تولید بنزین و گازوئیل بیشتر هستند و نفت سنگین را که محصولات مازاد بر‌نیاز پالایشگاه‌ها تولید می کنند نمی خرند. بنابراین اگر در فصل جاری پالایشگاهی نفت سنگین خریداری کند و مواد دیگری غیر از بنزین و گازوئیل تولید نماید و آن را ذخیره کند غیر معمول است.
در‌حال حاضر تقاضا برای نفت سنگین کاهش یافته و کسی نفت سنگین را مگر براساس نیاز و‌سفارش خاص خریداری نمی‌کند.
متاسفانه این گزارش‌ها با وجود منطقی نبودن از سوی برخی رسانه‌های داخلی مسئله‌ای قابل قبول تلقی شده و آن‌را پذیرفته و درمورد آن تحلیل و بررسی‌هایی نیز منتشر کردند.
آنچه مسلم است از مدت‌ها قبل مخازن کافی نفت در بندر‌صادراتی ایران در‌‌‌‌خارک وجود نداشته است. اغلب مخازن در دوران جنگ تحمیلی از بین رفته و با توجه به برخی سیاست‌ها ذخیره نفت در کشتی‌ها دنبال شد. التبه تعدادی مخزن نیز به مخازن موجود در این منطقه افزوده شد ولی در فصل‌هایی مانند فصل جاری ذخیره نفت در نفت‌کش‌ها افزایش می‌یابد و یه میزان قابل توجهی نیز می‌رسد.
در این دوران ممکن است یک مورد به دلیل فقدان امکان ذخیره نفت خام برای بروز خسارت و هدر رفتن نفت خام به قیمت ارزان و با تخفیف عرضه شده باشد ولی ادامه این شرایط نه برای فروشنده و نه برای خریدار عملی نیست.
بنابراین کاهش تولید و ارزان فروشی نفت ادعاهای قابل قبولی نیست. ولی اینکه چرا در خارج و داخل منتشر شد و تلاش و زمان و انرژی زیادی از سوی مقامات کشور برای تکذیب و رد آن بکار گرفته شد.
انچه مسلم است این است که ذخیره سازی نفت خام در کشتی امری عادی است و برخی کشورها نیز در این زمینه به اقدام مشابهی دست می زنند. اما در جمهوری اسلامی به دلیل کمبود مخزن در خارک این اقدام کمی بیشتر از حد معمول انجام می‌شود. بارها اعلام شده که این امر به دلیل هزینه اجاره نفت کش‌ها به صرفه نیست. به همین دلیل سرمایه‌گذاری نیز برای ایجاد مخازن بیشتر در این منطقه انجام شد ولی هنوز مخازن بیشتری باید ساخته شود.
در سال‌های اخیر با توجه به رونق بازار نفت خام و نوسان شدید قیمت فروش نفت با نگرانی کمتری انجام ‌می‌شود و بازار بازار فروشنده است و خریداران در صف برای خرید قراردارند. البته در فصل های متفاوت تقاضا برای انواع نفت خام متفاوت است. به دلیل رونق بازار تولید بنزین در ماه‌های پیش رو تقاضا برای خرید نفت سبک بیشتر است و خریداران به نفت سنگین تمایل کمتری دارند.
این امر موجب می شود که کشورهای تولید کننده نفت سنگین به ذخیره سازی نفت خود در شرایط کمبود تقاضا مواجه شوند و در برخی موارد با توجه به کمبود امکان ذخیره برخی محموله ‌ها را به دلیل ضرورت با تخفیف می فروشند. این امر در موارد معدودی اتفاق می افتد و امر رایج و دائمی نیست.
انتشار این خبرها حتی موجب تعجب غلام حسن نوذری وزیر‌نفت کشورمان شد که گفته بود: نمي‌دانم چرا اين قدر تبليغات منفي در مورد اين نفت‌کش‌ها انجام مي‌شود. وی کمی قضیه را ناشی از مسایل و اختلافات سیاسی داخلی قلمداد کرد و تلاش کرد براین نکته تاکید کند که در دوران وزرای قبلی نیز نفت در نفت کش‌ها ذخیره می شد و از ادامه انتشار این خبرها ابراز تعجب می کرد.
به نظر می رسد که وزارت نفت در مقابل این گزارش‌ها واکنش‌های مناسبی از خود نشان نداده و با تصور تاثیر اختلافات سیاسی داخلی در این زمینه نسبت به آن‌ها واکنش‌های لازم را نشان نمی دهد.
در‌واقع وزارت نفت با واکنش‌های دیر هنگام و غیر کارشناسی به این امر دامن زده و با پاسخ‌های انفعالی موجب تشدید مشکلات در این بخش شد.