وقتی انحصار باشد باید در صف به‌ایستیم

انرژی مهمترین مسئله امروز اقتصاد جهان است و کشورما به عنوان بخشی از جهان به شکل‌های گووناگون دست به گریبان مشکلاتی در این بخش است.
بنزین و رشد مصرف آن در کشور به مشکلی تبدیل شده که مقدمه حل معضل انرژی در کشور است. سهمیه بندی و اجرای طرح‌کارت هوشمند سوخت و سرمایه‌گذاری برای تولید بنزین طرح‌هایی است که تا حال اجرایی شده است و برای آگاهی از چگونگی این طرح‌ها با محمدرضا نعمت‌ِزاده مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی گفت‌وگو کرده‌ایم.
× شما برای افزایش تولید بنزین مسئولیت شرکت ملی پالایش وپخش را پذیرفتید. برنامه‌های تولید و سرمایه‌گذاری برای تولید بنزین که به عنوان ماموریت اصلی شما در این شرکت اعلام شده است در چه مرحله‌ای است؟

- ما 9 پالایشگاه داریم که با ظرفیت کامل و قدری هم بیش از ظرفیت پیش بینی شده در حال کارند. امیدواریم که تولید ات امسال باوجود ظرفیت ثابت بیش از گذشته باشد. در بخش بنزین و گازوئیل ما از سال‌ها قبل وارد‌کننده شده‌ایم. دلیل آن افزایش مصرف و سرمایه‌گذاری نشدن در افزایش ظرفیت تولید بود. مصرف بنزین در ده سال گذشته روند افزایشی حدود 10 درصد در سال بود. این موجب شد که مجلس و دولت طرح سهمیه بندی بنزین را تصویب کند که ما از تابستان سال گذشته این قانون را طریق کارت هوشمند اجرا کردیم.
بنابراین با وجود تولید حداکثری فرآورده از نظر بنزین و نفت گاز وارد‌کننده هستیم.امیدواریم با سرمایه گذاری‌هایی که در پالایشگاه‌های موجود و یا پالایشگاه‌های جدید شده در سالهای آینده این مشکل برطرف شود.
افزایش ظرفیت در پالایشگاه بندرعباس به مرحله اجرا رسیده و ظرفیت تولید از 260 هزار بشکه به 320 هزار بشکه رسیده است. این طرح هم موجب افزایش تولید بنزین و گازوئیل می‌شود. بخشی از افزایش ظرفیت به‌صورت نفت گوره است که با طرح های بعدی نیز این مقدار از مواد را به بنزین و نفت‌گاز تبدیل کنیم.

با وجود مشکلات ما در 8 پالایشگاه طرح های افزایش ظرفیت و بهینه سازی قراداد بسته شده و کارها شروع شده که پیشرفت ترین بخش در پالایشگاه آبادان است که با 50 درصد امیدواریم اواخر سال‌آینده به مرحله بهره برداری برسد. و 5 میلیون لیتر‌در روز تولید بنزین آن افزایش می یابد.
پالایشگاه‌های دیگر اراک و اصفهان است که سرمایه‌گذاری سنگینی شده است. برای افزایش تولید و ارتقای تولید و ایجاد امکان تولید فرآورده از نفت سنگین که نفت سبک کشور در حال کاهش یافتن است.
مسئله دیگر ایجاد پالایشگاه‌های جدید است که 2 مورد در جنب پالایشگاه بندرعباس در دست احداث است که یکی از میعانات فرآورده تولید می کند و دومی از نفت فوق سنگین.
مجموع با احداث این 2 پالایشگاه مجموع تولید فرآورده پالایشگاهی در منطقه بندر عباس به یک میلیون بشکه در روز می رسد که در دنیا کم سابقه است.
پالایشگاه 120هزار بشکه ای میعانات گازی را در شیراز در دست داریم که امسال به مناقصه کلید در دست می رویم. یک پالایشگاه150 هزاربشکه‌ای در کرمانشاه در مرحله مهندسی است و یک پالایشگاه در تبریز با 150 هزار بشکه ظرفیت یک پایشگاه در آبادان تحت نام پالایشگاه خوزستان با ظرفیت 180 هزار بشکه در درست مهندسی است. البته یک پالایشگاه نیز در در شمال کشور با نام کاسپین نیز در دست طراحی است برای تولید فرآورده از نفت سنگین کشورهای حاشیه دریای مازندران که در شمال کشور احداث می‌شود.
در خارج از کشور 3 طرح را شروع کریم با مشارکت بخش خارجی. در مالزی یک طرح در‌دست احداث داریم که یک طرح نیز در دست مطالعه است.
در اندونزی طرحی مراحل ابتدایی کار است ولی مشارکت انجام شده است. در اندونزی طرح 3 جانبه است و یک طرح 4 جانبه نیز در سوریه در دست احداث داریم که با مشارکت این کشور و ونزوئلا انجام می شود و یک شرکت از بخش خصوصی مالزی که مراحل اولیه را طی می کند.
در داخل کشور علاوه برای پالایشگاه ها توسعه خط لوله ها و ذخیره سازی را نیز پیگری کردیم تا پاسخ‌گوی نیاز روبه رشد کشور و طرح های جدید کشور باشد.

× با توجه به طرح‌هایی که بر‌شمردید جایگاه بخش خصوصی کجاست؟
- طرح‌هایی که در پالایشگاه های موجود انجام می دهیم در چارچوب سرمایه گذاری دولتی است ولی چون این واحدها قرار است که یک به یک واگذار شود به بخش خصوصی این سرمایه گذاری‌ها نیز خصوصی می شود.
ولی طرح‌های جدید را به‌طور کلی با مشارکت بخش خصوصی انجام می‌دهیم. هم سرمایه گذار بخش خصوصی داخلی وهم بخش خصوصی خارجی. مبنای کار هم این است که سهم ما کمتر از 50 درصد در هر‌کدام باشد.
× یعنی این اتفاق افتاده و سهم شما کمتر از 50 درصد است؟
- بله آنهایی که فعال شده مثل میعانات ستاره خلج فارس هرمز و آناهیتا پارس کاسپین همه خصوصی اجرا می شود و شهریار در تبریز و خوزستان در آبادان هم در حال مذاکره با بخش خصوصی هستیم. در طرح‌های خارجی هم این مسئله رعایت شده است.
× این طرح‌ها بسیار عظیم است و سرمایه بالایی می‌خواهد، این طرح‌ها در چه مرحله ای است آیا عملیاتی شده است در ضمن ما درحال حاضر برای ساخت پمپ بنزین با مشکل حذب بخش خصوصی مواجه هستیم، چگونه این زمینه را ایجاد کردید در حالیکه در مورد تولید فرآورده نفتی مواد اولیه از سوی دولت باید تامین شود و خریدار هم دولت است؟ ریسک ساخت پالایشگاه را چگونه کاهش دادید؟
- من باید نخست مسئله جایگاه ها را روشن کنم و بگویم که بخش خصوصی اگر کل کشور را در‌نظر بگیریم راغب به سرمایه گذاری است مشکل ما در شهر تهران است و در هسته مرکزی آن است. دلیل روشنی هم دارد. یا مردم مخالفت می کنند ویا مقامات شهری مخالفند. شهرداری اجازه نمی‌دهد در‌هرمحلی جایگاه ایجاد شود و اگر شهرداری اجازه دهد مردم اجازه نمی دهند نزدیک محل مسکونی آنان پمپ بنزین احداث شود.
در عین حال نرخ های فروش بنزین هم ثابت است. یارانه ای که داده می شود دولت تعیین می کند حق‌الزحمه مراکز فروش را دولت تعیین می کند و دست ما به عنوان شرکت پالایش و‌پخش بسته است. جایگاه‌دار هم هیچ امکانی ندارد و دستش‌بسته‌است. باید برای تهران و حل مشکل مراکز عرضه بنزین طرحی نو ریخت. یا باید دولت باید بخشی از سرمایه گذاری مردمی را بلا‌عوض تامین کند و یا اجازه دهد که حداقل در تهران هر جایگاه دار ابتکار خودش را داشته باشد و گرانتر خدمات دهد تا هزینه های سرمایه گذاری خود‌را تامین کند البته خدمات بهتری عرضه کند.

من اعلام کردم و چند تصمیم گرفتیم که قرار است تعداد جایگاه‌های کشور را تا پایان سال آینده به 2
برابر برسانیم. من این خبر را اعلام کردم و برخی نگران بودند که عملی نیست ولی من گفتم که همه مسئولیت و تعهد بپذیرند با کمک بخش خصوصی شورای شهر و شهرداری ها این مشکل را حل کنیم. بنابراین مشکل تنها به هسته مرکزی تهران می شود. در برخی مناطق دیگر کشور تقاضا بیش از نیاز است و ما توصیه می کنیم که سرمایه گذاری نکنند چون سودشان را تامین نمی کند.

در مورد پالایشگاه ها چون قانونی در سال 86 گذشت در سال جاری هم تمدید شد و قرار است به یک قانون دائمی تبدیل شود قرار شده بخش خصوصی یا دولتی که پالایشگاه دارد و یا می سازد مواد اولیه را به قیمت جهانی می خرد و به قیمت جهانی نیز می‌فروشد. بنابراین اینجا ریسکی ندارد.
× بله این قانون است و مدت طولانی هم هست که تصویب شده است. تضمین شما ممکن است کسانی را ترغیب کند ولی اگر مواد اولیه به بخش خصوصی داده نشود باید چه کند؟
- نه این قانون است و قرارداد می بندد قرارداد های دراز مدت و پیش نویس‌آن تهیه شده است. برای پالایشگاه اصفهان تهیه شده و قرارداد تامین مواد شده است. شرکت ملی پالایش و پخش قرارداد بسته است که مواد اولیه تحویل دهد.
ولی هنوز با شرکت نفت شما قراداد نبسته اید؟
آن قرادادها آماده شده است. و امضاء می‌شود. و قانونش تصویب شده است.

کدام یک از این طرح های بخش خصوصی وارد مراحل عملیاتی شده است؟

ستاره خلیج فارس است که نزدیک 12 تا 13 درصد پیشرفت دارد و پیمانکاران قراداد دارند و مطالعات طرح انجام شده و اعتبارات اسنادی گشایش شده است در هرمز هم پیمانکار کلید دردست امضاء شده و ال سی ها باز شده که به اجرایی شدن رسیده و طرح‌های دیگر هم در حال انجام است. باید تاکید کنم که اجرای 6 پالایشگاه جدید و 8 طرح اصلاح پالایشگاهی همزمان در دنیا سابقه ندارد. این هم ناشی از این است که سالها قبل باید این کار را می کردیم و حالا باید کاری کنیم که جبران شود.
در عین حال تصمیم مقام رهبری قانون اساسی و دولت و کشور را برای کاهش صدور مواد خام عملی شود فرآورده‌های نفتی را صادر کنیم.
× ساخته نشدن پالایشگاه یک بحران عمومی است، امروز یک عامل اصلی قیمت های بالای نفت فقدان ظرفیت تولید بنزین است. امروز که همه درحال ساخت پالایشگاه هستند آیا چشم اندازی از آینده این سرمایه‌گذاری‌ها داریم؟
- اینکه همه درحال ساخت پالایشگاه هستند نشان می دهند که همه حساب کرده‌اند و عاقل هستند. کار درست است و سود‌ده است. این که ما عقب بمانیم از دیگران نباید اتفاق بیافتد. ما‌باید کار را باسرعت و زودتر انجام دهیم. این مسئله مهم است. بنابراین کار باید انجام شود و نباید متوقف بشویم. در طرح‌های اینگونه چنین مسایلی هست. ساخت پالایشگاه و پتروشیمی یک نوسانات تاریخی و چرخه‌ای هست. در برخی سال‌ها عرضه زیاد می شود و سود‌دهی کاهش می یابد. ودربرخی سال‌های کمبود می شود و سود بیشتر می شود. ما اگر قبل از این پالایشگاه ساخته بودیم امروز سود می کردیم. پالایشگاه طرحی نیست که در مدت کوتاهی ساخته شود. نیاز به زمان دارد.نباید از افزایش عرضه در سال‌های آینده نگران بود. طرحهای پالایشگاهی 4 تا 5 ساله است و ما‌هم در همین مدت طرح‌ها را خاتمه خواهیم داد.
این درحالی است که ما با مشکلاتی مواجه هستیم که همه آگاهند به دلیل فشارهایی که ابرقدرت‌های خارجی در منابع مالی تسهیلات بانکی فروش تجهیزات موانعی هست ولی ما قادریم کار را پیش ببریم و طرح‌ها فعال می شوند و اجرایی شده‌اند.
× به تحریم ها اشاره فرمودید. با توجه به سابقه شما در طول‌سال‌ها درسمت‌های مختلف و شرایط سخت کار کرده‌اید. برخی شرایط امروز را سخت تر از گذشته تصور می‌کنند و از این شرایط نگرانند. نظر شما چیست؟
- بله فشارها زیاد است و سخت ولی تجربه و توانایی‌های ما هم افزایش یافت است. کشور‌ما توانش بالاتر رفته است و توان‌ما به 20 سال پیش در مهندسی و پمانکاری قابل مقایسه نیست. در پتروشیمی‌ها ما همه طرح‌ها را خودمان انجام می‌دهیم و تنها لیسانس است که از منابع مختلف خریداری می‌شود. در این بخش هم من همین الگورا دنبال می کنیم.
× این مسئله هزینه‌ها را بالا نمی برد؟
بله ولی همه این نیست هزینه ها به دلیل افزایش قیمت نفت افزایش یافته است. حتی ما نرخ‌های کمتری داریم به دلیل انکه توان داخلی بالاست.
× اما اگر هدف شما احداث بهَ‌موقع طرح‌ها باشد همانطور که فرمودید که ضروری است و در هنگام امضاء‌قراداد ها خودشما هم تاکید می کردید که باید طرح‌ها در زمان مقرر تمام شود در این مورد مشکلاتی نیست؟
- بله این مسئله هست.محدودیت ها خودبخود در زمان‌بندی‌ها اثر می گذارد و هیچ کس نمیَ‌تواند انکار کند. ولی سعی ما این است که با کار بیشتر این مشکلات را برطرف کرد. من هر روز جلسه‌های مختلفی در مورد طرح‌ها داریم و تلاش می‌کنیم طرح‌ها به موقع تدارک شود و حل شود.
× مشکلات بیشتر مالی است یا تجهیزاتی؟
- در قانون بودجه قرار بود برای چند طرح از فاینانس خارجی استفاده کنیم.ولی عملی نشد. به این دلیل به سوی منابع داخلی و حساب ذخیره ارزی روی‌آوردیم و مسئله حل شد.
× ساختار تولید و توزیع فرآورده در حال تغییر است براساس قانون وبرنامه‌ دولت برای آزاد سازی قیمت و پرداخت نقدی یارانه ها شما به عنوان مجری این بخش چه چشم اندازی در این زمینه دارید؟

من فکرنمی کنم بحث آزاد سازی وخصوصی سازی صنعت پالایش و صنایع وابسته آن مانند توزیع در زمان کوتاهی اتفاق بیافتد. آنچه که قانون حکم می کند آزاد سازی قیمت بنزین و نفت گاز در ابتدای سال 1391 است. یعنی که قیمت به قمیت جهانی برسد. این شامل دیگر فرآورده‌ها نمی شود.
× این مسئله که اجرا شود بردیگر بخش‌ها هم تاثیر دارد؟
مسئله َآزاد سازی دست عرضه کنندگان را باز می‌گذارد و دیگر قیمت محدودیت ندارد. چون قمیت جهانی متغییر است و ثابت نیست.این فرصت خوبی است که بخش خصوصی از این مشوق استفاده کند. به حکم قانون ما این مسئله را در بخش پالایشگاه‌ها حل کرده‌ایم. و مشکلی نداریم ولی در بخش توزیع می تواند برای بخش خصوصی جزابیت ایجاد کند. از نظر مالکیت هم سیاست و نظر من این بوده که که کل شرکت ملی پالایش و پخش خصوصی شود. اگر این عمل شو همه دارایی های شرکت حتی تحقیقات و مهندسی خصوصی می شود. ولی در بخش تصمیم گیری این مسئله سخت بود و این را با اجزاء‌شروع کردند. ما این کار را شروع کردیم ولی هنوز به نظر ما باید همه یکجا واگذار شود.
- مخالفت در چه بخشی است؟
سازمان خصوصی سازی بود، وزارت اقتصاد بود بورس بود ولی اواخر ظاهرا پذیرفت و به همین دلیل مخابرات یک جا واگذار شود ولی چون ما زودتر شروع کرده‌بودیم هنوز عملی نشده است. همین بحث ها موجب تغییر جمع بندی در مورد مخابرات شد. ما امیدواریم هم در مورد پتروشیمی‌ها و هم پالایشگاه ها و حتی شرکت گاز یکپارچه خصوصی شود و شرکت‌ها ضعیف نشود.
برای مثال گروه صنعتی بهشهر در وزارت صنایع بودم در‌بورس عرضه کردیم و 30 تا 40 واحد تولیدی را زیر‌نظر داشت و امروز بزرگتر هم شده است. امروز التبه من در مورد این شرکت اطلاعات به‌روز ندارم. در کشو‌های دیگر هم انی تجارب هست و یک مجموعه بخش خصوصی در بسیاری از بخش‌ها فعال است.
برخی فکر می‌کنند ما وقتی این پیش‌نهاد را می‌دهیم برای خودمان می‌گوییم ولی وقتی خصوصی شد دیگر مدیران را خودشان باید تعیین کنند. ما تا ابد نمی‌مانیم. ما برای خودمان نمی گوییم و نگرانیم که تکه تکه شدن این مجموعه ها موجب تضعیف این بخش‌ها می‌شود.
در عربستان این کار را کردند. تجربه خوبی است. پیش از این اعتقاد داشتند که بخش نفت نباید خصوصی شود. از پتروشیمی شروع کردند. ابتدا 30 درصد سهام را در بورس عرضه کردند. بعد به تدریج بیشتر کردند و اجزاء‌نیز با مشارکت بخش خصوصی ایجاد شد و دولت بیش تر از 50 درصد سهام نداشتند.
ما پیش‌نهادمان این است.
× در مورد پتروشیمی به ظاهر بحث جدی تر شده است و احتمال دارد که اجرایی شود؟
بله این عملی تر است و امیدوارم که در مورد همه این بخش‌ها اینگونه عمل شود. یک شرکت گاز استانی ممکن است سود‌ده نباشد و ای مجموعه به هم کمک می‌کند.
× درحال حاضر پالایشگاه‌ها را واگذار‌ می کنیم، در بخش قوانین و تصمیم‌هایی که گرفته می‌شود و شما همه در آن دخالت چندانی‌ندارید در آینده وضع چه روندی طی می‌کند؟ حتی گفته می شود که قیمت تا مهرماه آزاد می‌شود؟
- ما‌امیدوارم هرچه زودتر این اتفاق بیافتد، بهتر است. حذف کنترل قیمت به طور اصولی به نفع صنعت است. این یک اصل دو دوتا چهارتا است در صنعت. صنعت بدون آزاد بودن رشد نمی‌کند.
× هیچ چیز بدون آزادی رشد نمی کند؟
- بله، روزنامه ها هم به این مسئله نیاز دارند. ولی من در مورد صنعت می گویم که بدترین مانع نظام قیمت گذاری است. نظام قیمت گذاری مثل اینکه گلوی صنعت را گرفت و دارد آن را خفه‌می‌کند. البته باید تدابیر لازم را آماده کنند و این کار به کسی صدمه‌ای نزند. در‌خارج در یک چهار را 4 پمپ بنزین است و هریک مال یک شرکت است و خدمات رقابتی ارائه می‌کنند. یکی قیمت کمتر می‌دهد یکی جایزه می دهد و غیره و این به نفع مصرف کننده است. ولی وقتی انحصار باشد باید در صف به‌استند و بنزین تحویل بگیرند. من شرمنده مردم هستم و این خیلی بد است و ما بگوییم که کسی نیامده بیاید در عرضه بنزین سرمایه‌گذاری کند. من مطمئنم که همه کسانی که در صف هستند حاضرند هزینه بیشتری بپردازند و وقتش تلف نشود. ولی به جایگاه‌دار می گوییم باید صد تومان بفروشی و 5 تا 7 تومان کار‌مزد بگیری. امیدواریم هر‌طوری که دولت صلاح می‌داند در این مورد تصمیم بگیرد ولی تکلیف قانونی این است که تا ابتدای سال 91 یارانه بنزین و نفت‌گاز حذف شود.
× در مورد احداث پمپ بنزین‌ در تهران که اعلام کره‌اید تصمیم‌هایی گرفته‌اید چه برنامه‌ای دارید آیا با دخالت دولت بخش خصوصی محدود نمی‌شود؟
- هنوز تصمیم نهایی نگرفته ایم و درحال بررسی است. درحال حاضر کمک می کنیم ولی قرار است بیشتر کمک کنیم. قرار است شهراداری‌ها هم کمک کنند. در دنیا پمپ بنزین ها فقط بنزین عرضه نمی‌کنند. تعمیرگاه هستند کالاهای مصرفی عرضه می‌کنند و یک مجموعه تجاری است. ما دنبال این بودیم که این مجوز را بگیریم. خوشبختانه شورای شهر و شهرداری در اسفند ماه سال گذشته تصویب شد که تا 10 درصد مساحت مراکز عرضه سوخت را اجازه ساخت‌و ساز تجاری می‌هند البته با تعرفه‌های فضاهای خدماتی.
یک تخفیفی‌ روی عوارض و جواز نیز قبول کردند که نصف حساب کنند که البته 10 درصد فضا کافی نیست و ما تقاضای 20 درصد کرده‌ایم. این انگیزه خوبی ایجاد می‌کند و به‌صورت جدی عملی شود.
× شما اشاره کردید که روند خصوصی شدن زمان براست؟ در عین حال از برخی مخالفت‌ها سخن گفتید که تعدادی از این مخالفان نگران انحصار در بازار هستند. به نظر شما اگر یک شرکت بزرگ وارد بازار شود فضای خصوصی شدن شرکت پالایش و‌پخش نیز فراهم می‌شود؟
- در دنیا فضا به گونه‌ای نیست که تصور می‌شود. در کشورهایی که اقتصاد آزاد دارند هم اگر سیاستی از سوی دولت تصویب شود بخش خصوصی پیروی می‌کند.امروز دولت آمریکا تصویب کرده که با ایران معامله نکنند و یک شرکت آمریکایی این‌کار را نمی‌کند.
× شما که می‌گوییدآمریکایی‌ها با شما معامله می‌کنند؟
- این مربوط به ماست. ما هیچ کالای آمریکایی را نمی‌خریم و پیمانکار‌انمان هم نمی‌گذاریم کالای آمریکایی خریداری‌کنند، مگر ضروری باشد. در مورد قیمت‌گاز برای مثال با مکانیزم‌های غیر‌اداری کنترل قیمت‌می‌کنند.
این کار اگر در کشور‌ما عملی شود امکان کنترل وجود دارد و نباید به‌ترسیم که شرکت پالایش و‌پخش انحصار ایجاد‌می کند و روش‌های قانونی عملی است. این کار اگر شروع شود در کنار‌شرکت پالایش و‌پخش می‌تواند شرکت‌هایی شکل بگیرد و از مجموعه بزرگ هم بزرگتر شود. این مسایل با معیارهای ارزش دارایی‌ها قابل مقایسه است یک شرکت کوچک هزینه های کمتری دارد و توانایی بیشتری برای مقابله با شرکت‌های بزرگتر دارد.