سد‌سازی و مشکلات زیست محیطی

با وجود نیاز کشور به ساخت سد برای ذخیره آب و تولید انرژی، برخی براین باورند که سد سازی مخل محیط زیست است. این گروه براین تاکید‌می‌کنند که در کشورهای پیشرفته راه‌های جایگزین بهتری وجود دارد.
برخی احداث نیروگاه گازی را به نیروگاه آبی ترجیح می‌دهند آن را مفیدتر به حال محیط زیست می‌دانند. برای گاهی از این امر برخی از سوالات در این زمینه را با عباس علی آبادی مدیرعامل شرکت منابع آب و نیروی ایران گفتگو کرده‌ام.
==============

× پیش از این یک‌‌‌بار گفته بودید كه اگر چند میلیارد به سد سازی اختصاص داده می شد، امروز که به خشكسالي دچارشده‌ایم در وضعیت بهتری داشتیم. اگر ممکن است در این رابطه توضیح بیشتری بدهید.
ـ ما در بخش سد سازی حداقل سالی هزار میلیارد تومان كم داریم. این مقدار كف میزان كسری ما است. اگر این كسری پرداخت شود، می‌توان امیدوار بود كه این طرح‌ها در زمان خودشان به بهره‌برداری برسند. هر چه از این مبلغ كم شود، مجموع نیازهای مالی افزایش پیدا می‌كند. در بحث تاخیر در بهره‌برداری از طرح‌ها از همه مهم‌تر بحث عدم‌النفع اجرای این طرح‌ها است. طرحی مانند گتوند، سالی نزدیك به 300 میلیارد تومان درآمد خواهد داشت. هر یک سال تاخیر صرف‌نظر از ارزش سرمایه‌گذاری انجام شده یعنی 300 میلیارد تومان درآمد از دست رفته! بنابراین من فكر می‌كنم مدیران، مسولان و خود مردم باید به جد به موضوع تامین مالی این طرح‌ها توجه كنند. مردم بیشتر از همه باید فعالیت كنند. شاید ضرورت داشته باشد ساز و كار‌های لازم در بورس به نحوی فراهم شود كه مردم بتوانند در این طرح‌ها سرمایه‌گذاری کنند.
با وجود سخنان شما در مورد اهمیت و نیاز ما به سد‌سازی در ایران برخی براین باورند که سد سازی در جهان دیگر رونق ندارد و کشور‌‌‌‌های صنعتی سد‌ها را جمع‌آوری می کنند؟
اینکه گفته شود سد جمع آوری می‌شود مبهم است. کدام سد و چرا؟ به دلایل گوناگونی این رخ می دهد. امروز در کشورهای صنعتی اگرچه جایی برای سد سازی نیست چون همه مناطقی که امکان ساخت سد بوده ساخته‌اند به دلیل افزایش قیمت انرژی به دنبال مطالعه برای یافتن جایی برای احداث سد و استفاده از توان تولید انرژی برق‌آبی هستند.
در آمریکا بیش از 7 هزار سد ساخته شده است. در چین این میزان بیش از 6 هزار سد است.
گزارشی از وضعیت مقایسه‌ای سد‌های دنیا وجود دارد كه یونسکو منتشر کرده. این گزارش نشان می‌دهد سد‌های در دست مطالعه کدام است و چه كشور‌هایی سد ساخته‌اند و چه كشور‌هایی در حال حاضر در حال ساخت سد هستند. بیشترین سدها در دنیا توسط كشورهای اروپایی و آمریكایی ساخته شد است. در اسپانیا جایی وجود ندارد كه سد ساخته نشده باشد. من سرتاسر رودخانه ایبرا را دیدم. بدون استثنا همه جا را سد ساخته‌اند. آنها با این كار سرزمین‌شان را توسعه داده‌اند . امروز در اسپانیا آب را با نهر‌هایی به مناطق دیگر انتقال می‌دهند و از این طریق زمین‌های مرغوب کشاورزی را توسعه داده‌اند. در طرح‌های در دست اجرای سد سازی بیشترین سهم را كشور‌های آسیایی دارند. در این 2 تا 3 سال اخیر آن‌ها هم همه ظرفیت‌هایشان را اجرا كرده‌اند. كشور‌های آفریقایی نیز بیشترین سهم را در بخش مطالعات احداث سد دارند. در آسیا فرصتی برای سد سازی باقی نمانده كه یا اجرایی نشده باشد و یا مطالعات آن به صورت جدی شروع نشده باشد. در این بخش چین دارای رتبه نخست است و هند پس از این كشو در مقام دوم قرار دارد. ایران تقریبا در رتبه سوم است.
× با وجود همه تمجید‌هایی که شما از سد سازی می کنید نگرانی‌هایی در ارتباط با تخریب محیط‌زیست وجود دارد، این نگرانی وجود دارد كه ساخت سدها بدون مطالعه انجام می‌شود، این مسئله در مورد سد سیوند و بحث‌های میراث فرهنگی آن به شکل وسعی مطرح شد. عمده سدها در بخش پر آب کشور احداث‌می شود. این مراکز مهد نخستین تمدن‌های بشری در ایران بوده است. آثار باستانی زیادی در این مناطق وجود دارد. این گونه نگرانی‌ها را چگونه می‌شود جبران یا برطرف كرد؟
ما كشوری تاریخی هستیم و جای جای این سرزمین دارای تاریخی كهن است. از طرف دیگر سرزمینی داریم كه در حال حاضر 70 میلیون نفر در آن زندگی می‌کنند. میراث فرهنگی ما همه هستی ما است. باید حفظ شود اما در عین حال ما باید بتوانیم زندگی كنیم و رفاه مناسبی نیز داشته باشیم. هیچ سدی آغاز بکار نمی کند مگر آن كه 2 پروتكل رعایت شود. پروتكل اول میراث فرهنگی است كه این پروتكل تحت نظارت سازمان میراث فرهنگی عملی می‌شود و تا مجوز صادر ن‌شود، كلنگ سد‌سازی نباید به زمین بخورد و نمی‌خورد. بسیاری از آثار باستانی ما كه در لابه‌لای كوه‌ها پنهان مانده بودند و كسی از آنها خبر نداشت در جریان ساخت این سدها و از محل سرمایه‌گذاری این سدها به لطف خداوند كاوش و شناسایی شدند و در اختیار سازمان میراث فرهنگی قرار گرفتند. این مطالعه توسط خود آنها انجام شد. موسساتی وابسته به میراث فرهنگی با هزینه این سدها در منطقه‌ای كه می‌خواهد سد ساخته شود، كاوش می‌كنند و آثار كشف شده پس از استخراج در جا و موقعیت مناسب قرارمی‌گیرد. حتی گاهی پیش آمده كتیبه‌ای را از ته دره بالا آوردیم و یا امامزاده ای را با رعایت همه مسایل شرعی جا‌به‌جا کردیم و بارگاهی ساختیم كه موجب خوشحالی مردم منطقه شده است. در موردی هم روستایی بود در منطقه كردستان که مردم به آن اعتقاد داشتند و امكان جا به‌جایی وجود نداشت و برای حفظ آن ما ساختگاه سد را جابه‌جا کردیم.
پروتكل دوم در ارتباط با بحث‌های زیست‌محیطی است. این مسئله نیز زیر نظر سازمان محیط‌زیست انجام می‌شود. تا مجوز اجرای طرح را نگیریم حق اجرای نداریم. اگر یك درخت را زیر آب ببریم باید به ازای آن چند درخت بكاریم. بحث‌های زیست محیطی كاملا رعایت می‌شود. اما اگر سوال کنید که احداث سدها تاثیری روی محیط زیست ندارد؟ باید بگویم حتما تاثیر دارد، مگر می‌شود سازه ای ایجاد كرد كه در طبیعت نبوده و بر طبیعت بی‌اثر باشد. اما باید در نظر داشت در مقایسه با كارهای دیگری كه انجام می‌شود، تاثیرشان كمتر است. از طرفی می‌شود به كسانی كه می‌گویند اینها روی محیط‌زیست تاثیر می‌گذارد گفت كه آیا می‌توانند بدون برق و آب و به سبک گذشته زندگی کنند؟ فراموش نکنیم كه توسعه «ضرورت» زندگی انسان است. باید روش‌هایی را انتخاب كنیم كه كمترین زیان را به طبیعت می‌زند. اقدامات سد‌سازی بعضا در محیط‌زیست اثر مثبت می‌گذارند و در جایی ممكن است حتی اكوسیستم را به نفع طبیعت تغییر دهد و در برخی جاها ممكن است تاثیر معكوس بگذارد. همه تلاش ما این است كه طرح‌هایمان كمترین اثر مخرب را برجای بگذارد. مثلا پس از این كه این طرح‌ها انجام می‌شوند اولین مساله‌ای كه در دستور كار قرار می‌گیرد بحث انتقال ماهی‌ها است كه چطور می‌شود ارتباط بالا دست و پایین دست را (از طریق فیش‌وی‌ها یا صید و رهاسازی مجدد)‌ برای ماهیان برقرار كرد. اگر چه این كارها هزینه‌بر است اما در دنیا انجام می‌شود و ما هم باید مطابق الگوی جهانی عمل کنیم. ما در این زمینه در حال مطالعه هستیم.
× مساله‌ای که همه طرح‌ها با آن روبرو‌هستند کمبود بودجه است. اگر شما در این زمینه با کمبود مواجه باشید، ناگزیرید از یك سری هزینه ها بکاهید. معمولا هم در این طرح ها از هزینه‌های مهمی مثل مطالعات محیط زیست‌محیطی و میراث فرهنگی می‌زنند؟
ـ این درست نیست. زیرا در صورت نبود این مطالعات اجازه احداث نمی‌دهند. شما برای این كه خانه بسازید اول باید جواز این كار را بگیرید. ما هم تا مجوزی از سازمان محیط‌زیست و میراث‌فرهنگی نگیریم نمی توانیم سد‌ بسازیم.
× برخی عقیده دارند که سازمان محیط زیست كار خودش را به درستی انجام‌نمی‌ دهد. حتی می‌گویند سازمان محیط‌زیست مقصر است كه مجوز می دهد. یا در موارد دیگر و مشابه تخلف هر وقت ممكن است اتفاق بیفتد و همیشه همه چیز طبق قانون پیش نمی‌رود؟
ـ من هم عضوی از این مملكت هستم و برای من و مهندسان صنعت سدسازی هم میراث فرهنگی و محیط زیست اهمیت دارد. ما منافع شخصی نداریم. در وزارت نیرو، محیط زیست جزو اولویت‌های اصلی است. در وزارت نیرو اگر چه اولویت تامین آب و برق است اما رعایت این موضوع‌ها هم حیاتی است. زمانی كسی از من سوال کرد این آبی كه می‌خوریم مشكل ندارد. من گفتم من هم این آب را می خورم. من در این شهر زندگی می‌كنم و فرزندان من هم از همین آب می‌خورند. كارشناسانی كه در بخش آب و فاضلاب هستند خودشان در این کشور زندگی می‌كنند. بنابراین همه در این كشور هستیم و این نكات برای ما هم دارای اهمیت است. اگر فكر كنید داریم آگاهانه دست به تخریب ‌می‌زنیم، بی‌انصافی است. البته صادقانه بگویم در جاهایی ممكن است اتفاقی ناخواسته بیفتد که از حوزه آگاهی و اختیار ما دور باشد.