چرا صادرکننده گاز نیستیم
شرکت های بزرگ نفتی جهان برای در همایش بینالمللی صادرات گاز ایران مشارکت کردند.
شرکت های اروپایی توتال، شل، بی پی، او ام وی، از جمله شرکت هایی بودند که نمایندگان آنها در همایش بین المللی صادرات گاز که روزهای روزهای 13 و 14 مهر ماه در مرکز همایش های بین المللی صدا و سیما برگزار حاضر بودند.
همچنین شرکت های فعال در صنعت نفت و گاز از کشورهای چین، امارات، کره جنوبی، یونان، اسپانیا، ژاپن، قطر، اتریش، لهستان، و رومانی نیز در این همایش را فرصتی برای تعامل با ایران دانستند.
این کنفرانس با رویکرد توسعه صنعت گاز و چالش های آن در بازارهای جهانی با هدف تبیین تصویری واقعی از بازارهای جهانی گاز، به ویژه فرصت ها و استعدادهای بالقوه صادرات گاز جمهوری اسلامی ایران و بررسی مسائل فنی و سرمایه گذاری صنعت گاز برگزار شد ولی در این زمینه تا چه حد موفق بوده ایم.
بررسی امور راهبردی صادرات گاز در زمینه نقش گاز در تامین انرژی آتی جهان، عوامل سیاسی و استراتژیک تاثیر گذار در تجارت گاز جهان، راهبردهای تجاری شرکت های بزرگ در صنعت گاز جهان و همچنین امور سرمایه گذاری و قراردادها در زمینه های مدیریت ریسک قراردادهای صادرات گاز، مدل های سرمایه گذاری و ارزیابی اقتصادی طرح های این صنعت، قوانین جدید برای پویایی بازار صادرات گاز و نیز تامین مالی طرح های صادرات این محصول از محورهای دومین کنفرانس بینالمللی صادرات گاز عنوان شده است.
همچنین مطالعه تطبیقی عرضه و تقاضای گاز در اروپا و آسیا، بازارهای بالقوه برای عرضه گاز طبیعی و فرآورده و مشتقات آن از طریق خطوط لوله انتقال گاز، مدل های قیمت گذاری، سازمان صادرکنندگان گاز، زنجیره ارزش صنعت گاز در حوزه بازاریابی و فروش و همچنین شناسایی مسائل فنی و اجرایی صادرات این محصول در زمینه بررسی فرصت ها و مطالعه فناوریهای موجود در خصوص تبدیل گاز طبیعی، فرصت ها و چالش های ذخیره سازی گاز و نحوه مدیریت طرحهای این صنعت از دیگر محورهای برپایی این کنفرانس است.
در این مقاله به برخی مشکلات موثر در تاخیر مذاکرات صادرات گاز پرداخته شده است.
×××××××××××××
مدتهاست که مذاکرات ایران با کشورهای مختلف برای صادرات گاز ادامه دارد. هیاتهای گوناگونی برای مذاکره با مقامات وزارت نفت و خرید گاز از ایران به کشورمان میآیند و یا هیاتهای ایرانی برای مذاکره به کشورهای دیگر عزیمت میکنند.
این مذاکرات با هندو پاکستان، کشورهای حاشیه خلیج فارس، ترکیه و شرکتهایی از اروپا انجام میشود و همواره در رسانههای مختلف گزارشاتی در مورد آن منتشر میشود.
برخی از این مذاکرات بیش از 11 سال است ادامه دارد و با وجود اهمیت این موضوع در اقتصاد ایران و تاکید برنامههای مختلف مصوب و حمایت مقامات کشورمان هنوز هدف تبدیل ایران به یک صادر کننده مهم در بازار گاز محقق نشده است.
این درحالی است که ایران بالقوه به دلیل داشتن دومین ذخایرگاز مهمترین سهم را در بازار گاز دارد ولی این سهم محقق نشده است. این درحالی استکه برخی کشورها با کمترین منابع گاز سهم قابل توجهی در بازار گاز جهان دارند.
دلیل این امر چیست؟چرا ایران به یک صادر کننده گاز به کشورهای همسایه و کشورهای دور دست تبدیل نشده است.
چرا کشورمان در اقتصاد منطقه با داشتن بیشترین منابع گاز با صادرات این انرژی مهم نقش قابل توجهی ندارد. در صورت وجود چنین ارتباط اقتصادی مهم و اساسی از طریق صادرات گاز به کشورهای منطقه آیا کشورمان از اقتصاد با ثبات تری برخوردار نبود.
علاوه براین آیا درآمدهای حاصل از این محل امکان سرمایهگذاری برای تولید و توسعه طرحهای دیگر اقتصادی را فراهم نمیکرد.
مذاکرات طولانی در قراردادهای صادرات گاز در ایران که به اعتقاد برخی طرفهای خارجی یک سنت همیشگی است آیا اقدام مثبتی است.
برخی منابع گازی در کشور درحال سوزانده شدن است و برخی شرکتهای خارجی پیشنهاد سرمایهگذاری و بهره برداری از این منابع را میدهند ولی هیچ اقدامی در این زمینه انجام نشده و سالهاست که گازهای همراه نفت در کشور میسوزد و امکان بهره برداری بهتر از این منابع ایجاد نشده است.
علاوه براین شاهد هستیم که مصرف داخلی به نحو غیر قابل تصوری درحال رشد است و همه سرمایهگذاریها برای تامین نیاز مصرف داخلی نمیتواند رشد مصرف را پوشش دهد. در واقع همه تلاشها برای صادرات گاز نیز از این سو در معرض تهدید قراردارد. زمستان سال گذشته برخی شهرهایکشور شاهد قطع گاز در سرمای شدید بود. این شرایط هرگونه تلاش و برنامهریزی در مورد صادراتگاز را غیر ممکن می نماید. حتی صادرات گازهایی که بیهدف سوزانده میشود نیز نمیتواند در این شرایط مورد حمایت قرار گیرد چرا که در کشور مناطقی وجود دارد که از گاز محروم است.
علاوه براین ایده توقف خام فروشی نیز مطرح است. در برنامههای استراتژیک وزارت نفت بارها مطرح شده که باید خام فروشی درکشور خاتمه یابد. صادرات مواد خام مانند نفت و گاز با سرمایهگذاری و تولید فرآوردههای با ارزش افزوده باید پیگیری شود.
همه این ایدهها برنامهها و حتی قوانین مفید و قابل دفاع است و همه باید با سیاستهای دقیق و روشن اجرایی شود ولی چگونه؟
به نظر می رسد مهمترین و بزرگترین مانع در این زمینه فقدان یک برنامه دقیق و روشن است.
فقدان یک برنامه راهبردی در بخش انرژی موجب شده که سیاستها مدام و پایدار نباشد و با هر انتقاد و یا اتهامی از مسیر اصلی منحرف شود.
در صورت وجود یک برنامه روشن راهبردی و کارشناسی شده که مورد تصویب نهادهای مسئول قرار گرفته باشد بیشک هرگونه مذاکرات با طرفهای خارجی هدفهای روشنی دارد. در این شرایط هر سخن یا انتقادی مانع تداوم و موفقیت مذاکرات نمیشود.
اینکه بخش انرژی در ایران چه اهدافی را باید دنبال کند هنوز در قالب یک برنامه مدون و مشخص ارائه نشده است.
اغلب طرحها و ایدههایی که در وزارت نفت در حال پیگیری است از یک پشتوانه کارشناسی قوی برخوردار است ولی از حمایت یک برنامه مدون و مصوب برخوردار نیست.
این به معنای نادرست بودن اجرای این طرحها و یا پیشبرد آنها نیست ولی دلیل پیشرفت کند اغلب آنان این است که اقدامها با تردید و نگرانی دنبال میشود و سیاستها در این بخش تحت تاثیر تغییر و تحولات سیاسی قرار میگیرد.
بنابراین تدوین یک برنامه جامع استراتژیک میتواند به همه تردیدها و اختلافها خاتمه دهد و موجب شود که مسئولان مربوطه طرحهای در دست اجرا را با سرعت و دقت، اجرا و پیگیری کنند.
باید صادر کننده گاز باشیم یا نه؟
هدف تبدیل کشورمان به یک صادرکننده گاز در چشم انداز 20 ساله کشور به روشنی مشخص ترسیم شده است. براین اساس ایران باید سهم مناسبی از بازار گاز جهان داشته باشد. این سهم حداقل 10 درصد در نظر گرفته شده است و بدون عقد قراردادهای درازمدت با خریداران گاز عملی نمیشود.
اگر چنین هدفی باید اجرایی شود مذاکرات با خریداران گاز در زمانمشخصی باید به نتیجه برسد و گاز مورد نیاز در زمان مشخصی با سرمایهگذاریهای مناسب تولید و به مقصد مورد نظر صادر شود.
اما مذاکرات صادرات گاز ایران به اغلب کشورها با کندی پیش میرود و برخی از دستاندرکاران مذاکرات با تردیدهایی مواجه است.
به گفته بلندپایهترین مذاکرهکنندگان کشور در طرحهای صادرات گاز برخی افراد و مقامات امضای قراردادها و توافقهای انجام شده در مذاکرات میان ایران و طرفهای خارجی را حتی نوعی خیانت قلمداد میکنند.
این دیدگاهها درست و یا نادرست وجود دارد وی دلیل تاثیرآنان بر روند مذاکرات فقدان یک برنامه مدون در بخش انرژی کشور است که به مسئله تولید مصرف و صادرات در درازمدت پاسخهای روشنی بدهد. وجود چنین برنامه مدون عدم توجه به برنامه چشم انداز 20 ساله کشور را نیز که براساس آن کشورمان باید سهم قابل توجهی در بازار صادرات گاز داشته باشد را نیز توجیه نخواهد کرد.
مذاکرات ایران با هندو پاکستان و مذاکرات ایران با امارات برای صادرات گاز از جمله مهمترین قراردادهایی است که فرصت حضور جدی دومین دارنده منابع گاز جهان را در بازار گاز تضمین میکند ولی این مذاکرات هریک بیش از 10 سال است که ادامه دارد و هنوز به نتیجه مشخص و روشنی نرسیده است.
مذاکرات برای صادرات گاز به اروپا نیز به همین ترتیب تحت شعاع قرار گرفته و پیشرفتی نداشته است.
غلامحسین نوذری وزیرنفت در روزهای اخیر در مصاحبهای با فارس اعلام کرد پیشنهاد ایران برای قیمت گاز صادراتی به پاکستان یک سال پیش از اجرایی شدن قرارداد مشخص میشود.
وی دلیل این پیشنهاد را تغییر مدام قیمت انرژی و تاخیر در اجرایی شدن قرارداد را دلیل این مسئله دانست.
درواقع این پیشنهاد نشانه طولانی بودن مذاکرات است. البته تاحدی طولانی بودن مذاکرات و تاخیر در حصول نتیجه در قراردادهای نفتی طبیعی است. قراردادهایی که ارزش بالا و از پیچیدگی فنی اجرایی برخوردار است در یک روند طولانی مذاکره به نتیجه میرسد، ولی این مسئله باید از یک تناسب منطقی برخوردار باشد. نباید مذاکرات به گونهای پیشرود که نسلها بگذرد و قراردادها نهایی نشود و تغییرات اساسی در بازار رخدهدکه قیمتمورد توافق به حدی برسد که مذاکرات و توافقها را تحت شعاع قراردهد.
مذاکرات صادرات گاز ایران به امارات از قابل توجه ترین مذاکرات صادرات گاز در کشور است. با وجود کوچک بودن حجم قرارداد در مقایسه با طرحهای مهمی که در وزارت نفت درحال پیگیری است به نظر میرسد فرازونشیبهای آن باید به شکلی جدی آسیب شناسانه مورد توجه قرار گیرد.
در این فرآیند اتهامات متعددی به طرفهای مذاکره وارد شده و با وجود گذشت سالها این اتهامات هیچ یک به دادگاه ارجاع نشده است. بهره برداری از میدان سلمان نیز به درستی پیگیری نشده و به گفته برخی آگاهان بخشی از گاز این منطقه هنوز سوزانده می شود.
برخی گزارشها نیز براین امر تاکیدمیکندکه سهم 70 درصدی ایران از این میدان مشترک نفت وگاز در سالهای اخیر به 50 درصد کاهش یافته است.
آیا چنین روندی به سود اقتصاد کشور است. حتی برخی گزارش ها از پیشنهاد اخیر کرسنت در مورد قیمت گاز به ایران که بیش از 180 دلار بهازای هر هزار متر مکعب است به عنوان گرانترین قیمت منطقه ای تاکید می کنند بطوریکه گفته میشود این میزان 4 برابر قیمت گاز صادراتی در منطقه است. محمود احمدی نژاد ریاست جمهوری نیز در مورد قیمت گاز بر اساس قیمت منطقهای تاکیدقرارکرده است. بههمین دلیل قیمت گاز وارداتی از ترکمنستان و گاز صادراتی به ترکیه و حتی میزان نرخ گازی که قرار است به پاکستان و هند صادر شود با هم متفاوت است. بالاخره طبق اطلاعات موجود هنوز مذاکرات در مورد قیمت و میزان صادرات گاز ادامه دارد و امیدواریم میدان مشترک سلمان هرچه سریعتر به بهره برداری برسد و منابع آن یا صادر شود و یا به مصرف داخلی برسد.
