پايان دوران گاز ارزان

زمستان سال گذشته با يك تعلل و تاخير در پيشبرد مذاكرات واردات گاز از تركمنستان تامين گاز كشور با معضلاتي روبه‌روشد كه به اعتقاد بسياري به اعتبار كشورمان به‌عنوان دارنده دومين ذخاير گاز جهان خدشه واردكرد.
اين رخداد ناخواسته موجب شد تا ارزش گاز به‌عنوان يك منبع انرژي مهم در كشور اهميت بيشتري بيابد و تاخير در حذف يارانه انرژي در كشور كه از مدت‌ها مورد توجه بوده است در چارچوب لايحه‌اي به مجلس ارائه شود.
زمستان امسال توليد گاز از منطقه عسلويه افزايش يافت ولي اگر واردات گاز از تركمنستان عملي نمي‌شد احتمال بروز مشكلاتي در تامين گاز برخي مناطق درصورت شدت گرفتن سرما و قطع گاز صنايع كشور وجود داشت. اما با قراردادي كه با تركمنستان به امضاي رسيد اين معضل حل شد.
در زمينه قرارداد واردات گاز از تركمنستان و طرح‌هاي صادرات گاز كشور با سيدرضا‌ كسايي‌زاده مديرعامل شركت ملي صادرات گاز كشور گفت‌وگو كرده‌ايم.
در آستانه زمستان درحالي كه نگراني وجود داشت گاز كشور با مشكلاتي روبه‌رو شود اعلام شد كه قراردادي با تركمنستان امضا شده است. توضيحي در مورد چگونگي به نتيجه رسيدن اين قرارداد با تركمنستان ارائه مي‌كنيد؟
در آوريل سال 2007 با مقامات تركمنستان توافق كرديم كه تا پايان سال 2008 قيمت گاز خريداري شده ما از اين كشور ثابت باشد ولي از ابتداي سال 2009 براساس يك فرمول قيمت تعيين شود. مذاكراتي داشتيم و در مورد يك روش قيمت توافق كرديم كه براساس فرآورده‌هاي نفتي مشخص شد. كه شامل گازوئيل، نفت كوره كم گوگرد و با گوگرد بالا بود. اين توافق درشرايطي انجام شد كه بحران اقتصادي در جهان رخ‌داد و قيمت انرژي دچار نوسان شديد شد.
در شرايط جديد براساس مذاكراتي كه داشتيم دو طرف تصميم گرفتند كه روش مورد نظر طرف تركمنستان در مورد قيمت، تا شش‌ماه آينده معلق بماند و از قيمت ثابت پيروي شود. در مورد قيمت ثابت هم طرف تركمنستان خواستار قيمت‌هاي بالايي بود كه معادل قيمت گاز در اروپا بود. قيمت گاز در اروپا قيمت بسيار بالايي است. اين خواسته تركمنستان در مذاكرات متعدد با كشور‌هاي مختلف است و براي روسيه و ديگر متقاضيان خريد مطرح شده است و تنها براي ما نيست.
در مذاكرات با توجه به شرايط بين‌المللي بازار گاز و قيمت‌هايي كه در جهان حاكم است به گفت‌وگو ادامه داديم. هم از نظر قيمت و هم از نظر روش‌هاي تعيين قيمت. با توجه به‌اينكه ما به‌دنبال رعايت منافع دو طرف بوديم. با اين پيش فرض‌ها كه مورد توجه طرف تركمنستاني نيز بود و با قيد اين مسئله كه آنها عقيده‌ داشتند قيمت و هزينه توليد گاز افزايش يافته است، خواهان افزايش قيمت بودند.
در اين شرايط و با توجه به منافع كشور و براساس گاز و شرايط جاري بازار انرژي در جهان با طرف تركمن در مورد يك عدد توافق كرديم. اين عدد البته نه عدد مورد نظر آنان بود و نه عدد مورد نظرما. البته اين توافق موقت و كوتاه‌مدت است و تنها براي 6ماه است. در اين 6ماه قرار است كه مذاكرات ادامه پيداكند و در نهايت خريد گاز ما از اين كشور براساس يك روش مشخص قيمت‌ كه مورد توافق است ادامه پيدا‌كند. اين قرارداد در واقع با تاييد وزارت نفت و كارشناسي‌هاي انجام شده به اين شكل به نتيجه رسيد.
دراين مذاكرات توافقي هم در مورد مشاركت ايران در توليد گاز در تركمنستان شد، اين توافق به چه شكل است؟
بله در حاشيه اين مذاكرات با توجه به اينكه ما خواهان افزايش خريد گاز از تركمنستان هستيم مقامات اين كشور موافقت كردند تا ما در يكي از ميدان‌هاي بزرگ گازي اين كشور سرمايه‌گذاري كنيم و با آغاز توليد، گاز اين ميدان براي صادرات به كشورمان اختصاص يابد.
در اين مورد توافقنامه و يا قراردادي امضا شد؟
بله يك تفاهمنامه‌اي امضا شده است ولي بايد مقدمات آن انجام شود و كار آغاز گردد.
در اين مدت هنوز اقدامي صورت نگرفته است؟
درحال كار در اين مورد هستيم و تركمنستان علاقه‌مند است كه اين كار انجام شود و پيگير اين كار هستند.
اينكه گفته مي‌شود ما گاز را از تركمنستان به قيمت گران خريداري كرده‌ايم و اين قيمت از گازي كه ما به تركيه صادر مي‌كنيم گران‌تر است تا چه‌حد قابل بحث است؟
اين مطالب كه در برخي روزنامه‌ها و پيرو مطلبي كه يكي از پايگاه‌هاي اطلاع رساني اينترنتي منتشر كرده بود درست نيست. اين اطلاعات غلطي است كه منتشر شده است. قيمت گازي كه ما براساس توافق جديد از تركمنستان خريداري مي‌كنيم از قيمت گازي كه ما به تركيه صادر مي‌كنيم بيشتر نيست.
با توجه به اينكه نمي‌توانيد قيمت مورد نظر را اعلام كنيد توضيحاتي مي‌فرماييد كه اين مسئله روشن شود؟
بله اگر توجه كنيم فاصله منطقه تحويل گاز در مرز ايران و تركمنستان با محل تحويل گاز ايران به تركيه متفاوت است. تركمنستان گاز را از منطقه‌اي كه حدود 150 تا 200 كيلومتر با مرز ايران فاصله دارد به ما تحويل مي‌دهد ما گاز را از منطقه‌اي كه حدود 1800كيلومتر فاصله دارد در مرز تحويل مي‌دهيم. اين يك تفاوت قيمت ايجاد مي‌كند كه هزينه حمل است.نوع گازي كه تحويل مي‌شود متفاوت است و انواع گاز قيمت‌هاي متفاوتي دارد. گازي كه ما توافق كرده‌ايم و به تركيه صادر مي‌كنيم از كيفيت بسيار بالاتر و متفاوت با گازي است كه ما از تركمنستان تحويل مي‌گيريم. ولي به هر حال اگر به اين مسائل نيز توجه نكنيم قيمت گاز تركمنستان نمي‌تواند گرانتر از قيمت گاز صادراتي ما به تركيه باشد. نكته‌ مهم ديگري كه بايد برخي از افراد بدانند و در مطالبي كه مي‌نويسند و يا بيان مي‌كنند به آن توجه كنند اين است كه به‌واقع دوران گاز ارزان ديگر سرآمده است. كشورهاي توليد‌كننده گاز كه ما هم در ميان آنان هستيم ديگر نمي‌پذيرند گازشان را ارزان‌تر از نفت بفروشند.
تا پيش از اين گاز ارزش نداشت و حتي امروز قيمت آن كمتر از نفت است. گاز معادل ارزش حرارتي فرآورده نفتي محاسبه مي‌شود. هر يك ميليون بي‌تي‌يو آن 70 تا 75صدم قيمت سوخت مايع است.
ولي توليد‌كنندگان گاز در تلاش هستند كه قيمت گاز را به قيمت نفت برسانند. برخي كشورها حتي اين نظر را دارند كه بايد به قيمت گاز به‌دليل اينكه آلودگي كمتري دارد مبلغي نيز افزود. به همين دليل اين روزها ما شاهديم كه شرايط در مبادلات گاز ميان روسيه و اوكراين و كشورهاي اروپايي دشوار و تيره و تار شده است. قيمت‌هايي كه از سوي روسيه مطرح مي‌شود 450 دلار و 500 دلار براي هر هزار مترمكعب است.اين شرايط در سال‌هاي آينده دشوار‌تر هم مي‌شود. قيمت گاز فرارتر از اين مرزها خواهد رفت.
اين مسئله هشداري است به ما كه از اين پس قيمت گاز را مجاني محاسبه نكنيم و در طرح‌ها يا برنامه‌هاي عمراني كه داريم قيمت گاز را مجاني در نظر نگيريم و قيمت صادراتي محاسبه كنيم. اگر طرح اقتصادي بود اجرا كنيم نه اينكه گاز را مجاني محاسبه كنيم و براي طرح سود محاسبه كنيم.
بله طرح‌هاي بسياري در كشور وجود دارد كه چه به‌صورت دولتي و چه خصوصي اداره مي‌شود و اشتغال زيادي هم ايجاد كرده و به ظاهر سود مي‌دهد ولي در واقع سود حاصله مابه‌التفاوت قيمت انرژي است كه به حساب نمي‌آيد و از جيب مردم پرداخت مي‌شود؟
بله متأسفانه ما امروز رقم بسيار سنگيني به‌عنوان يارانه گاز در كشور پرداخت مي‌كنيم كه بايد فكري به حال آن كرد. حتي در اين شرايط كه قيمت انرژي كاهش يافته اگر محاسبه كنيم و قيمت گاز توليدي در كشورمان را هر هزار متر مكعب 500 دلار محاسبه كنيم و در حدود 130 ميليارد متر مكعب گازي كه توليد مي‌كنيم ضرب كنيم معادل 65 ميليارد دلار ارزش گازي است كه در كشور مصرف مي‌شود. اين ميزان گاز مصرفي در مقابل، چه ميزان بازده دارد در اقتصاد ما براي مردم بايد سود آن محاسبه شود. به همين دليل هم طرح حذف يارانه‌ها در كشور مطرح شده و درحال بررسي و اجرايي شدن است.
با توجه به اجرايي شدن طرح تحول اقتصادي و حذف يارانه‌ها چه ميزان ظرفيت براي صادرات گاز ايجاد خواهد شد؟
اين طرح درصورت اجرايي شدن خيلي مي‌تواند در كاهش مصرف كمك كند ولي به‌تنهايي مؤثر نيست. اين طرح درصورت اجرايي شدن بلافاصله به مصرف منطقي گاز منجر نمي‌شود. آثار اين اقدام اندك‌اندك در ساختارهاي مصرف كه در طول سال‌ها شكل گرفته است قابل مشاهده خواهد بود. حذف يارانه‌ها به‌نظر من در بلندمدت به نصف شدن مصرف گاز در كشور منجر مي‌شود. ولي بايد به‌دنبال اين بود كه راندمان مصرف را افزايش داد.
ما در شركت ملي صادرات گاز طرحي ارائه كرده‌ايم تحت عنوان ذخيره كن و صادر كن. براساس اين طرح هر ميزان گاز صرفه‌جويي و امكان صادرات فراهم شود اين ظرفيت در اختيار كسي قرار مي‌گيرد كه صرفه‌جويي كرده است. امروز در جهان نيروگاه‌هايي وجود دارد كه بهره‌وري انرژي در آنها تا 60 درصد مي‌رسد. اين درحالي است كه درحال حاضر بازده نيروگاه‌هاي ما حداكثر30 تا 37 درصد است.
الان طرحي با همكاري وزارت نفت و وزارت نيرو درحال انجام است كه نيروگاه‌هاي حرارتي را به نيروگاه‌هاي سيكل تركيبي تبديل مي‌كنند. اين اقدام مناسبي نيست؟
بله اين اقدام شروع شده ولي تاكيد من براين است كه بايد از پيشرفته‌‌ترين فناوري‌هاي جهان استفاده كرد، چرا كه سود آن به اقتصاد كشور مي‌رسد چون در مصرف گاز و انواع انرژي صرفه‌جويي مي‌شود. البته اين مشكل فقط در نيروگاه‌هاي ما نيست در همه بخش‌ها و صنايع مشكل مشابه وجود دارد. حتي من مي‌توانم به مصرف بالاي توربوكمپرسورهاي افزايش فشارگاز در خط لوله‌هاي گاز اشاره كنم كه بايد به‌دليل مصرف بالا اصلاح شوند. اين صرفه جويي ظرفيت ايجاد مي‌كند براي سرمايه‌گذاري در توليد در صنايع انرژي‌بر و توليد پتروشيمي و يا صادرات. در واقع زماني كه قيمت گاز منطقي شود همه به فكر مصرف منطقي و اقتصادي هستند و اين به سود كشور است.
من با توجه به تجربه‌اي كه در زمينه گاز دارم خدمت همه عرض مي‌كنم كه ما در زمينه توليدگاز مشكلي نداريم ما در زمينه مصرف مشكل داريم. به‌طور قطع اين مسئله را همه كارشناسان داخلي‌وخارجي تاييد مي‌كنند.
با وجود اين سخن ما ظرفيت صادراتي كافي داريم ولي هنوز يك صادر‌كننده گاز نيستيم؟
ما امروز به تركيه گاز صادر مي‌كنيم و صادر‌كننده هستيم.
ولي تراز صادراتي گاز ما در واقع صفر است و درآمدي حاصل نمي‌كنيم؟
به هر حال ما به‌عنوان يك دارنده مهم گاز در جهان و مصرف‌كننده مهم گاز و وارد‌كننده گاز در بازار گاز جهان حضور داريم و اين حضور فعالانه و جدي است.
در حال حاضر براي صادرات گاز طرح‌هاي مختلفي داريد يك طرح مهم خط لوله جديدي كه براي صادرات گاز به اروپا ارائه شده است و به نام خط لوله پرشين خوانده شده است. در اين مورد چه اقدامي انجام شده است؟
ما در مرحله مناقصه خط لوله هستيم. مناقصه درحال برگزاري است و شركت‌هاي مختلفي از ايران و خارج اسناد آن را خريداري كرده‌اند و بايد پيشنهاد‌هاي خود را تا يك ماه‌ونيم ديگر ارائه دهند. تا برنده مناقصه‌اي كه اجراي آن به‌صورت ساخت، اداره و مديريت انجام مي‌شود مشخص شود.
براساس اين مزايده شركت برنده بايد چه‌كاري انجام دهد؟
برنده مناقصه بايد با سرمايه‌خودش اين خط لوله را احداث كند كه از عسلويه تا مرز ايران و تركيه ادامه مي‌يابد. پس از احداث خط براساس خدماتي كه براي انتقال گاز از ايران مي‌دهد هزينه دريافت مي‌كند.
آيا برنامه‌ريزي براي 2سرخط لوله يعني توليد گاز و فروش گاز هم انجام شده و هماهنگ درحال اجراست؟
بله براي توليد برنامه‌ريزي شده برخي طرح‌ها مانند مراحل 14تا 18 درحال اجراست و برخي طرح‌ها نيز مانند مراحل 22تا 24 هم درحال مذاكره است. كه قرار است شركت‌هاي تركيه‌اي اجرا كنند و بخشي از گاز را براي خودشان بابت هزينه اجرا مصرف كنند.
بدون شك بحث صرفه‌جويي هم با اجراي طرح تحول و حذف يارانه‌ها به‌نظر من در مرحله نخست 15 درصد در مصرف صرفه‌جويي مي‌كند. اين در واقع ظرفيتي براي صادرات است.
آيا طرح‌هاي توليد گاز مايع در كشور متوقف شده است. به‌نظر مي‌رسد اين طرح‌ها راكد شده است؟
همه طرح‌هاي توليد ال‌ان‌جي در كشور فعال است و در حال انجام. يكي ايران ال‌ان‌جي است كه توسط شركت‌هاي داخلي در حال اجراست و به‌خوبي پيش‌مي‌رود. طرح‌هاي ديگر به‌دليل افزايش قيمت تجهيزات و هزينه اجراي طرح كمي كند شده است و با توجه به اختلاف‌نظري كه در مورد قيمت اجراي كار با پيمانكاران خارجي طرف قرارداد داشتيم با تاخير پيش مي‌رود.
درواقع توافق‌هاي ما با شركت توتال و شل براي توليد ال‌ان‌جي هنوز پابرجاست؟
بله اين طرح‌ها مراحل اجرايي خود را مي‌گذرانند. در مورد طرح پارس ال‌ان‌جي كه با شركت توتال فرانسه و شركت پتروناس قرارداد داريم در مرحله ارائه هزينه اجراي طرح بود كه با افزايش هزينه اجراي طرح‌هاي نفتي به‌دليل افزايش قيمت تجهيزات طرح، كند پيش مي‌رود. با كاهش قيمت‌ها اميدواريم گشايشي دراين مسئله ايجاد شود. طرح پرشين ال‌ان‌جي نيز كه با شركت شل و رپسول قرارداد داريم نيز هنوز به مرحله ارائه هزينه اجراي طرح نرسيده و كمي عقب‌تر از پارس ال ان جي است. اين طرح هم مراحل قراردادي را طبق برنامه طي مي‌كند.
يك معضل ديگر در بحث صادرات گاز ايران به اميرنشين‌هاي منطقه خليج‌فارس است. خبرها و گزارش‌هاي متعددي از مذاكرات و گفت‌وگوهاي مقامات كشورمان در اين زمينه منتشر مي‌شود ولي هنوز هيچ اتفاقي رخ نداده است. آيا صادرات گاز به اين كشورها عملي مي‌شود؟
مذاكرات براي صادرات گاز روند طولاني و پيچيده‌اي دارد. تاثير تحولات مختلف در اين زمينه و پيچيده بودن خود قرارداد موجب مي‌شود كه مذاكرات دير به قرارداد منجر شود. ما قراردادي كه براي صادرات گاز به امارات امضا كرديم مدت‌ها به‌طول انجاميد مذاكرات از سال...... شروع شد و سال..... به قرارداد منجرشد. كه البته با مشكلاتي هم مواجه شد.
قراردادي كه اشاره كرديد و به قرارداد كرسنت موسوم شده در چه مرحله‌ است؟
اين قرارداد در واقع متوقف شده است. تا مذاكرات در مورد اصلاح قيمت به نتيجه نرسد اين قرارداد قابل اجرا نيست. ما علاقه‌منديم كه به مرحله اجرا درآيد ولي شركت طرف قرارداد اين امر را پيگيري نمي‌كند.
به ظاهر آنها اعلام كرده‌اندكه در مورد قيمت توافق شده و مشكلي در اين زمينه وجود ندارد؟
مذاكراتي كه اين شركت در زماني كه قائم مقام وزير نفت آقاي كردان با اين شركت داشته نيمه‌كاره مانده و بايد براي ادامه مذاكره و حل‌وفصل مسئله به مذاكرات ادامه دهند ولي از آن زمان تا به حال هيچ اقدامي صورت نگرفته است.